"Hòn ngọc Viễn Đông"

Đọc “Tuyển tập du ký” của Phạm Quỳnh thấy có chi tiết thú vị là từ năm 1918, nghĩa là gần 100 năm trước, cách gọi Sài Gòn là “hòn ngọc viễn Đông” và so sánh với một số đô thị khác ở Á Châu đã được người Việt quan tâm bàn luận.
Ngày 22-8-1918, Phạm Quỳnh đi tàu biển từ Hải Phòng sau bốn ngày cập cảng sông Sài Gòn. Thời gian ở đây đã giúp ông viết những trang du ký sinh động “Một tháng ở Nam Kỳ”.
Trong bài du ký này, Phạm Quỳnh viết:
Người ta thường gọi Sài Gòn là cái “hạt báu của Á Đông” (la perle de l’Extrême Orient). Tôi chưa từng biết những nơi đô hội lớn ở Á Đông như Hương Cảng (Hongkong), Thượng Hải (Changhai), Tân Gia Ba (Singapore), nhưng chắc chắn rằng những nơi ấy tuy có lớn, có đông, có sầm uất phồn thịnh hơn, mà về cách sửa sang sắp đặt, về cái quy mô các đường phố, cái lâu đài, về cái vẻ chỉnh đốn sạch sẽ, mỹ miều khả ái, trơn tru mà xán lạn như hạt châu mới giũa, thì còn kém Sài Gòn nhiều. Đường phố như vẽ bằng tay, kẻ bằng thước, đều đặn thẳng thắn, rộng rãi khang trang, nhiều đường ở giữa lại để những khoảng rộng trồng cỏ, đặt những tượng đồng kỷ niệm, chiếu đến hàng trăm cái đèn điện lớn chiếu sáng như một dãy dài những quả ba lông lấp loáng thả phấp phới ngay trên giữ đường phố, coi rất là ngoạn mục. Đẹp nhất, coi trang nghiêm nhất là con đường đi thẳng vào phủ Toàn quyền (người Sài Gòn thường gọi là toà Chánh Soái)…
Qua những trang viết của Phạm Quỳnh, bạn đọc có thể hình dung kiến trúc và không gian mà người Pháp tạo ra ở khu vực trung tâm Sài Gòn. Tất nhiên khu vực trung tâm là nơi dành cho giới thực dân, đi ra ngoài thì chắc là cảm nhận Sài Gòn sẽ khác.
Một thời gian dài ít ai sử dụng cách gọi “hòn ngọc viễn Đông”. Cho đến gần đây mới xuất hiện cách gọi này trên báo chí chính thống, và qua đó đã gợi cảm hứng cho một cuộc bàn luận khá rộng rãi.
Tôi có may mắn đã đến TP HCM, Thượng Hải và Singapore. Theo quan sát bằng mắt thường thì khoảng cách phát triển về hạ tầng của Thượng Hải và Singapore so với TP.HCM ít nhất là đi trước vài chục năm, thậm chí cả trăm năm.
Trong khi bàn luận, nhiều người nhắc đến một phát biểu của ông Lý Quang Diệu về Singapore và Sài Gòn. Tôi nhớ láng máng ông Lý cũng từng nói một ý rằng Việt Nam muốn phát triển nhanh thì không thể chỉ dừng lại ở giỏi đào địa đạo.
Có lẽ ý ông Lý là ta cần phải giỏi cả làm tàu điện ngầm.
Võ Văn Thành